હિંદુહ્રદયસમ્રાટ બાળાસાહેબ ઠાકરે (15): કોંગ્રેસની ત્સુનામીમાં શિવસેનાની ધોલાઈ!

0
3
Photo Courtesy: gazabhindi.com

ગયા મંગળવારે આપણે વાંચ્યું કે સામ્યવાદીઓ સામે શિવસેનાએ લોકશાહી નહીં, પણ ઠોકશાહીનો ઉપયોગ કરવો શરૂ કર્યો. હવે જોઈએ કે કેવી રીતે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પ્રવેશવા માટે બાળાસાહેબના પ્રયાસોને ધક્કો લાગ્યો.

Photo Courtesy: gazabhindi.com

ઈન્દિરા ગાંધીની ‘નવી’ કૉંગ્રેસ અને ઓરિજીનલ જૂની કોંગ્રેસ વચ્ચેના ઘર્ષણ પછી 1969માં કોંગ્રેસનું વિભાજન થયું અને શ્રીમતી ગાંધીની નવી કૉંગ્રેસ દ્વારા રજૂ કરાયેલી કેન્દ્ર સરકાર લઘુમતીમાં આવી. તેમના 60 જેટલા સાંસદો હવે વિરોધ પક્ષમાં બેઠા હતા, જો કે, રીજનલ પાર્ટીઓ અને અપક્ષ સાંસદોને ભેગા કરીને ઈન્દિરા ગાંધી કાર્યકારી બહુમતિ (working majority) દેખાડવા સક્ષમ હતા.

પરંતુ ઓછી સંખ્યા અને અન્ય પક્ષો પરની નિર્ભરતા, એ ઈન્દિરા ગાંધીને અસલામત લાગતી હતી અને આક્રમક વિરોધીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેમણે ભારતમાં દેખીતી રીતે સમાજવાદી પરિવર્તન લાવવા માટે સંસદ પર વિશ્વાસ મૂક્યો હતો, પરંતુ તેમનો માર્ગ સરળ નહોતો. સુપ્રિમ કોર્ટે ફેબ્રુઆરી 1970 માં બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું હતું. એપ્રિલમાં, ભારતીય સિવિલ સર્વિસ (ICS) ના વિશેષાધિકારોને સમાપ્ત કરવાના બિલને સંસદમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતી પ્રાપ્ત થઈ ન હતી. બંધારણમાં કેટલાક સુધારાને રજૂ કરવા ઈન્દિરા ગાંધીને બે-તૃતીયાંશ બહુમતીની જરૂર હતી, તેથી ફરી મતદાન માટેનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો અને એક ફ્રેશ આદેશની માંગ કરવામાં આવી.

વડાપ્રધાનની સલાહ પર, પ્રમુખ વી. વી. ગીરીએ 27 ડિસેમ્બર, 1970 ના રોજ લોકસભા બરખાસ્ત કરીને ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ, 1971 માં બે તબક્કામાં નવી ચૂંટણી યોજવાનો આદેશ આપ્યો.

મુંબઇના રાજકીય ક્ષેત્રે એસ.એ. ડાંગે, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડીઝ, એસ.કે. પાટીલ જેવા દિગ્ગજોને કારણે દેશભરમાં લોકોનું અને પાર્ટીઓનું ધ્યાન ખેંચ્યું. મુંબઈની બેઠકો વહેંચી લેવા માટે પક્ષો વચ્ચે વાટાઘાટો શરૂ થઈ. શિવસેનાના નેતાઓ અને જનસંઘે એક જોડાણ માટે પાયાની કાર્યવાહી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. જ્યારે મતદાનની ઘોષણા કરવામાં આવી, વાટાઘાટો સરળતાપૂર્વક ચાલશે એવી આશાથી બંને પક્ષો જોડાણ કરવાની તૈયારીમાં આવ્યા, પરંતુ જનસંઘે ઉત્તર-પશ્ચિમ મુંબઈની બેઠક શિવસેનાને આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો ત્યારે બંને વચ્ચેનો સોદો તૂટી ગયો હતો.

ઠાકરેએ કહ્યું: ‘અમે રાષ્ટ્રીય હિતમાં જનસંઘ સાથે મતદાનની ઇચ્છા ધરાવીએ છીએ, પરંતુ આપણે એ હકીકત સ્વીકારતા નથી કે જ્યારે આપણે રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીએ છીએ, ત્યારે અન્ય રાજકીય પાર્ટીની નજર સીટની રમત પર હોય છે.’

આ બધી અનિશ્ચિતતા દરમિયાન, શિવસેનાએ મધ્ય મુંબઇમાં મનોહર જોશી, ઉત્તર-મધ્ય મુંબઈ્માં દત્તા પ્રધાન, પુણે શહેરના નંદુ ઘાટે અને રત્નાગીરી ઉત્તરના ડૉ. અનિલ બિરજેની ઉમેદવારીની જાહેરાત કરી. શિવસેનાએ એવું પણ જણાવ્યું કે સૈન્યના નિવૃત્ત જનરલ કે.એમ. કરિયપ્પા અને લેફ્ટનન્ટ જનરલ એસ.પી.પી. થોરાત, જો સ્વતંત્ર (અપક્ષ) ઉમેદવાર તરીકે મુંબઇથી ચૂંટણી લડવાના હોય તો શિવસેના તેમને ટેકો આપશે.

જ્યારે કરિયપ્પાએ ઉત્તર-પશ્ચિમ મુંબઈથી અપક્ષ તરીકે ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે ઠાકરેએ શિવસેનાના સમર્થનની જાહેરાત કરી. અને જનસંઘને આ ન ગમ્યું. ભારતીય લશ્કરમાં જનરલ અય્યુબ ખાન જેવા લોકો સાથે કામ કરનાર કરિયપ્પા, ઈન્દિરા કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ હોય એવા તમામ વિરોધ પક્ષો માટે સ્વીકાર્ય ઉમેદવાર હતા. પરંતુ શિવસેનાના આ ષડયંત્રની શંકા જનસંઘના સભ્યોમાં વધી અને તેઓએ જાહેરાત કરી કે જો શિવસેના કરિયપ્પાની ઉમેદવારીને આવકારશે તો જનસંઘ તેને સપોર્ટ નહીં કરે.

શિવસેનાના વડાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આવું કોઈ ષડયંત્ર નથી પરંતુ જનસંઘનું વલણ દૃઢ હતું, અને છેવટે આ ભગવા પક્ષો વચ્ચેની વાટાઘાટો સમાપ્ત થઈ અને બંનેએ છેડો ફાડ્યો.

‘મરાઠી’ના આધારે આટલું બધું રાજકારણ અને લૂંગી-વિરોધી, યંડુગુંડું વિરોધી શિવસેનાના સૂત્રો હોવા છતાં, લોકો અચરજ પામ્યા કે એક ‘બિન-મરાઠી’ અને એ પણ દક્ષિણ ભારતીયને શિવસેનાએ ટેકો આપ્યો. વિરોધીઓએ આ બાબતે ‘બાત કા બતંગડ’ બનાવ્યું. ‘તેઓ મરાઠી માણૂસની વાત કરે છે અને કરિયપ્પાને ચૂંટવામાં મદદ કરે છે’ – આવા પોસ્ટરો શિવસેનાના પ્રતિસ્પર્ધીઓ દ્વારા દરેક ગલી, નુક્ક્ડ, રસ્તે લગાડવામાં આવ્યાં.

બાળાસાહેબ ઠાકરેની પોતાની જ મિટીંગમાં ચેમ્બુરના એક શિવસૈનિકે તેમને પૂછ્યું કે શા માટે તેઓ ‘આઉટસાઈડ’ના કરિયપ્પાને પસંદ કર્યાં છે. ઠાકરેએ જવાબ આપ્યો: કરિયપ્પા ભારતીય સેનાનો ભાગ છે. તે દેશના લોકોની સુરક્ષા માટે કામ કરે છે. તેના પર ભરોસો મૂકવો કોઈ ભય નથી. અને તે પોતે કહે છે કે તે એક ભારતીય છે.’

પરંતુ ઈન્દિરાની વિરુદ્ધમાં થયેલા આવા છૂટક છૂટક ગઠબંધન ઉનકા બાલ ભી બાંકા નહીં કર સકા. ઈન્દિરા ગાંધીના ‘ગરીબી હટાવો’ સૂત્ર સામે ગઠબંધનનું ‘ઈન્દિરા હટાવો’ સૂત્ર નબળું પડ્યું અને ‘ઈન્દિરા ત્સુનામી’ આખા દેશમાં ફરી વળી.

ચૂંટણીનું એવું તારણ આવ્યું કે મોટાભાગના મતદારો સ્થિર સરકાર ઇચ્છતા હતા, અને કોઈપણ વિકલ્પની ગેરહાજરીમાં, તેમને લાગ્યું કે નવી બહુમતી ધરાવતી કૉંગ્રેસ ઉગ્રવાદીઓની દયા ખાશે નહીં, ભલે એ તેમના પોતાના પક્ષમાં હોય. ઈન્દિરા કોંગ્રેસની સફળતા અનપેક્ષિત અને અદ્વિતીય હતી: નવી કૉંગ્રેસે લોકસભામાં 518 માંથી 350 બેઠકો જીતી હતી, જે બે તૃતીયાંશની બહુમતી ધરાવતી હતી. આમાં મુંબઈની પાંચેય બેઠકોનો પણ સમાવેશ થઈ ગયો. 1,46,000, 75,000 અને 90,110 મતો મળ્યા હોવા છતાં અનુક્રમે શિવસેનાના મનોહર જોશી, દત્તા પ્રધાન અને કરિયપ્પા ઈન્દિરા ત્સુનામીમાં ડૂબી ગયા.

શિવસેનાની હારનું બીજું કારણ હતું: કૉંગ્રેસમાં વિભાજન એ ઠાકરેની પાર્ટી માટે પણ ખતરનાક સાબિત થયું.

ચૂંટણી પહેલાં જ, શિવસેનાના કાર્યકરો અને 1000 જેટલાં શિવસૈનિકોએ તત્કાલીન ‘ન્યૂ અને એનર્જેટીક’ કૉંગ્રેસમાં પ્રવેશ કર્યો હતો અને તેમનું આન-બાન-શાનથી સ્વાગત થયેલું. ઠાકરેએ વિરોધ કર્યો અને કૉંગ્રેસ શિવસૈનિકોને ભોળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે પણ નાગરિક સંસ્થાઓમાં પણ, કેટલાક શિવસેના કોર્પોરેટ્સે પણ ઈન્દિરાની ભરતી અનુભવી અને તરત જ કોંગ્રેસમાં સામેલ થઈ ગયા. તેમ છતાં આ મતદાનમાં શિવસેના પોતાનો એક ઉમેદવાર મેળવવામાં સફળ રહ્યા. એ હતાં – એપ્રિલ 1971 માં મુંબઇના મેયર તરીકે ચૂંટાયેલા ડો. હેમચંદ્ર ગુપ્તે. કોંગ્રેસમાં વિભાજનનો લાભ લઈને શિવસેનાએ આ ચૂંટણી્માં જૂની કોંગ્રેસનો ટેકો મેળવ્યો અને પોતાના ભૂતપૂર્વ રાજકીય ભાગીદાર પી.એસ.પી. હરાવી સંતોષ પ્રાપ્ત કર્યો.

હવે શિવસેનાને એમ થયું કે કોંગ્રેસ સાથે હાથ મિલાવવામાં જ સમજદારી છે. મરતા ક્યા ના કરતા?

આમ પણ કૉંગ્રેસ સાથેના શિવસેનાના સંબંધો હંમેશા રાજકીય નિરીક્ષકોમાં જિજ્ઞાસા પેદા કરે છે, અને કેટલાકે તો તેના પ્રારંભિક વર્ષોમાં ઠાકરેની પાર્ટીને કોંગ્રેસે જ બનાવી હતી એવા લેબલ લગાડ્યા હતાં. ચાલો એક વાર આ બંને પક્ષોનો એકબીજા પ્રત્યેનો રસપ્રદ અભિગમ જોઈએ.

તેના પ્રથમ બે વર્ષ, 1966 અને 1967 માં, શિવસેનાએ કેટલાક કૉંગ્રેસ નેતાઓ પાસેથી મરાઠી માણૂસની સહાનુભૂતિ મેળવવા તેમની પ્રશંસા કરતાં. 30 ઓક્ટોબર, 1966 ના રોજ તેમની પ્રથમ રેલીમાં, ઠાકરેએ રાજ્યના ગૃહમંત્રી બાળાસાહેબ દેસાઈની પ્રશંસા કરી હતી અને કહ્યું હતું કે તે જ એકમાત્ર વ્યક્તિ છે જેના તરફથી મરાઠી લોકો અપેક્ષા રાખી શકે છે. કૉંગ્રેસના નેતા વસંતદાદા પાટીલે ઓગસ્ટ 1967 માં માર્મિકની વાર્ષિક ઉજવણીમાં અને એસ. કે. પાટિલે તેના પછીના વર્ષે આ જ પ્રસંગે મુખ્ય મહેમાન તરીકે હાજરી આપી હતી.

પરંતુ 1967 ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં તેના ઉમેદવારોને શિવસેનાનું સમર્થન મળ્યા પછી, કૉંગ્રેસે, આખા ભારતની છબીને કાયમ રાખવા માટે, ઠાકરે સામે આરોપોની શરૂઆત કરી. સામે પક્ષે શિવસેનાએ પણ કૉંગ્રેસને જડબાતોડ જવાબ આપ્યો. હંમેશા ઠાકરેએ એસ. નિજલિંગપ્પા, કે. કામરાજ અને સી. સુબ્રમણ્યમ જેવા કૉંગ્રેસ નેતાઓ પ્રત્યે વિરોધી વલણ જાળવી રાખ્યું કારણ કે તેમને મૈસુર સરહદ વિવાદમાં સમર્થકો તરીકે માનવામાં આવે છે.

મુંબઇમાં મહારાષ્ટ્રવાસીઓની સ્થિતિ પર નકારાત્મક અસર કરતા કોઈપણ પગલા પર શિવસેના પ્રતિક્રિયા આપતી અને કોંગ્રેસે કેટલાક હિંસક કાર્યો માટે શિવસેનાની નિંદા કરીને રાષ્ટ્રીય પાર્ટી તરીકે પોતાની છબીને જાળવી રાખી. જ્યારે પણ સામ્યવાદીઓનો પક્ષ ભારે થતો ત્યારે શિવસેનાએ કોંગ્રેસને સમર્થન આપ્યું અને બદલામાં કોંગ્રેસે પણ ઘણાં સંદર્ભે સમર્થન આપ્યું.

1971 માં કૉંગ્રેસ વિરુદ્ધ કારમી હાર પછી, શિવસેનાએ કેટલાક ધારાસભ્યોને તેની તરફેણમાં કરવાની અને 1973 માં બી.એમ.સી.ની ચૂંટણી વખતે શાસક પક્ષનો સખત વિરોધ કરવાની તક મળી. પરંતુ 1971 ના ભારત-પાક યુદ્ધ દરમિયાન ઈન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વએ લોકોને ખુશ કરી દીધા. ઈન્દિરા કૉંગ્રેસે સમગ્ર ભારતમાં એક પ્રભાવશાળી સફળતા મેળવી હતી. મહારાષ્ટ્રમાં, કુલ 272 બેઠકોમાંથી 222 કોંગ્રેસને મળી. શિવસેનાએ વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે પણ કેટલાક ઉમેદવારો ઉભા કર્યા હતા, પરંતુ પ્રમોદ નવલકર (જે ગિરગામથી 25000 થી વધુ મતોથી જીત્યા હતા) ને બાદ કરતાં બધી જ સીટ ઈન્દિરાના જુવાળમાં ધોવાઇ ગયા.

હવે, 1975નું ‘કટોકટી’નું વર્ષ શરૂ થવાનું હતું….

પડઘો

‘ગરીબી હટાવો’નું સૂત્ર ઈન્દિરા ગાંધીની 1971 ની ચૂંટણીઓની ઝુંબેશનું થીમ હતું. પછી તેમના પુત્ર રાજીવ ગાંધીએ અને તેમના પૌત્ર રાહુલ ગાંધીએ પણ સામાન્ય ચૂંટણીની ઝુંબેશ દરમિયાન તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

હિંદુહ્રદયસમ્રાટ બાળાસાહેબ ઠાકરે સિરીઝ: ભાગ 1 | ભાગ 2 | ભાગ 3 | ભાગ 4 | ભાગ 5 | ભાગ 6 | ભાગ 7 | ભાગ 8 | ભાગ 9 | ભાગ 10 | ભાગ 11 | ભાગ 12 | ભાગ 13 | ભાગ 14

eછાપું

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here